Herinneringscentrum Kamp Westerbork bewaart Schattenberg, Een collectie die vertelt over twintig jaar Moluks leven

Door Muriël Bouman, collectiemedewerker Herinneringscentrum Kamp Westerbork, 09 maart 2026Op 22 maart 1951 arriveren Molukse gezinnen in voormalig Nazi-doorgangskamp Westerbork. Het gaat om oud-KNIL-militairen en hun families. Na de ontbinding van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) moesten de Molukse militairen kiezen tussen demobilisatie in Indonesië, een overstap naar het Indonesische leger of een tijdelijk verblijf in Nederland. De Nederlandse overheid hield hierbij echter geen rekening met de wensen van Molukkers zelf en daarom weigerden veel Molukse militairen een keuze te maken. Daarop werd gedreigd met een dienstbevel tot inscheping voor de overtocht naar Nederland en in een aantal gevallen werd zo’n dienstbevel daadwerkelijk gegeven Als gevolg hiervan komen in 1951 zo’n 12.900 Molukkers naar Nederland. Kamp Westerbork, dat een jaar eerder in gebruik is genomen als Woonoord Schattenberg, toen voor Indische Nederlanders, is één van de woonoorden waar Molukkers worden geplaatst.

Molukkers in een voormalig doorgangskamp

Alle betrokkenen, zowel de Nederlandse overheid als Molukkers zelf, verwachten dat het verblijf tijdelijk zal zijn: maximaal zes maanden. Maar de komst van de eerste gezinnen in 1951 vormt het begin van uiteindelijk bijna twintig jaar bewoning van Kamp Westerbork door Molukkers. In de loop van de tijd komen er meer dan 3.000 Molukkers in Schattenberg wonen. Er komen voorzieningen, zoals een school, een ziekenhuis, een schouwburg en een bioscoop. Sommige gebouwen hebben dezelfde functie als in de periode van het concentratiekamp. Winkeliers uit de omgeving bieden hun handelswaar aan in het kamp en na de invoering van de zelfzorg in 1956 worden er zelfs winkels geopend in Schattenberg. Het verblijf in het woonoord zou tijdelijk zijn, maar de beloofde terugkeer naar de Molukken blijkt een illusie en uiteindelijk wordt de Molukse bewoningsgeschiedenis de langste van het kamp. De laatste Molukse gezinnen vertrekken pas onder dwang in 1971.

Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Twaalf jaar later, in 1983, wordt Herinneringscentrum Kamp Westerbork geopend, dankzij inzet van de joodse Manja Pach. Het doel van het Herinneringscentrum is het herdenken van Nederlandse slachtoffers van de Holocaust en de rol van Kamp Westerbork in die geschiedenis. Als onderdeel van deze missie verzamelt Herinneringscentrum Kamp Westerbork archiefmateriaal. Foto’s, objecten en documenten die te maken hebben met de geschiedenis van de plek. Het grootste deel van de archiefcollectie heeft betrekking op de periode 1942-1945 waarin Westerbork functioneert als doorgangskamp. Maar de geschiedenis van Westerbork stopt niet in 1945.

In de loop van de tijd groeit binnen het Herinneringscentrum het besef dat het belangrijk is om ook aandacht te geven aan de andere bewoningsgeschiedenissen (naast doorgangskamp en Moluks woonoord fungeert het kampterrein voor de oorlog als vluchtelingenkamp, na de oorlog als interneringskamp voor collaborateurs en als repatriëringskamp voor Indische Nederlanders). In 2001 is er voor het eerst een tentoonstelling over Woonoord Schattenberg, gevolgd door de uitgave van een Westerbork Cahier (reeks boekjes over de geschiedenis van Kamp Westerbork ) over Schattenberg een jaar later (2002) met de naam Groeten uit Schattenberg.

Collectie Schattenberg

In aanloop naar deze twee publieksuitingen worden contacten gelegd met oud-bewoners van Woonoord Schattenberg. Conservator van het Herinneringscentrum Guido Abuys neemt interviews af met voormalig bewoners en medewerkers van het woonoord en verzamelt archiefmateriaal over Schattenberg. Ook na 2002 gaat de inzet om verhalen en documenten over Woonoord Schattenberg te verzamelen door.
Als gevolg daarvan beheert het Herinneringscentrum tegenwoordig een uitgebreide (en groeiende) Schattenberg-collectie, met veel foto’s, maar ook plattegronden en andere documenten en objecten. Deze zijn geschonken door oud-bewoners en voormalig personeel van Schattenberg, maar de collectie bevat ook materiaal dat bij archeologische opgravingen is gevonden.

Foto's

Een groot en belangrijk deel van de collectie vormen foto’s die het leven in Schattenberg documenteren. Beelden van schoolactiviteiten, van muziekoptredens, dansvoorstellingen, feesten, bruiloften en optredens van het kenmerkende fluitorkest. Maar ook foto’s van historisch belangrijke gebeurtenissen, zoals een bezoek van RMS-president in ballingschap Manusama aan Schattenberg in 1953, de brand in het kamp in 1958 en de ontruiming van Schattenberg in 1969. Verder bevat de collectie ook (lucht)foto’s die de infrastructuur van het kamp laten zien en inzicht geven in hoe een Nazi-doorgangskamp een Moluks woonoord werd.

Schoolcollectie

Naast foto’s bevat de collectie ook ander materiaal. Zoals essays van leerlingen die werden geschonken door Johannes Kuiper, die als leraar werkte op de school in Schattenberg. ‘Ik geloof dat we in de grote vakantie gaan verhuizen’, schrijft Jo U. in 1970, ‘en als we gaan verhuizen maken ze de huizen weg. Arme, arme Schattenberg. Nu gaat Schattenberg weg.’ Haar klasgenootje Johanna schrijft: ‘We zullen Schattenberg nooit vergeten, voor eeuwig niet. Schattenberg is een kamp vol liefde.’ De essays geven een indruk van hoe kinderen de aanstaande overgang van Schattenberg naar de nieuwe woonwijken in Assen en Bovensmilde ervoeren.
Net als veel erfgoedinstellingen die materiaal beheren dat is ontstaan in de context van koloniale verhoudingen en instituties, bevat de collectie van het Herinneringscentrum gevoelige stukken. Zo zit in de archiefcollectie van het Herinneringscentrum een cartotheek met rapporten van leerlingen van de school in Schattenberg, waarin ook typeringen worden gegeven van leerlingen, die soms heel liefdevol en mooi zijn, maar soms ook ronduit stigmatiserend. Deze stukken geven inzicht in hoe koloniale verhoudingen in stand bleven in hoe er naar Molukkers werd gekeken.

Digitalisering en ontsluiting

Met de schenking van dit materiaal aan Herinneringscentrum Kamp Westerbork komt verantwoordelijkheid. Het Herinneringscentrum draagt de plicht om er zorgvuldig mee om te gaan en om het materiaal te gebruiken om de geschiedenis van de Molukse gemeenschap in Nederland te vertellen.

Er komt steeds meer aandacht voor de geschiedenis van Schattenberg in de vorm van publicaties en tentoonstellingen, maar het is ook belangrijk om de collectie als zodanig beschikbaar te stellen. In de eerste plaats aan de Molukse gemeenschap in Nederland zelf, en in de tweede plaats aan een breder publiek, zodat mensen zelf op zoek kunnen gaan door het archiefmateriaal. Om hun eigen familiegeschiedenis te onderzoeken, of bijvoorbeeld voor gebruik door historici of in het onderwijs.

Digitalisering biedt mogelijkheden om archiefmateriaal aan een breed publiek te presenteren. Daarom wil het Herinneringscentrum haar Schattenberg-collectie (voor zover juridische kaders dat toelaten) digitaliseren en ontsluiten via haar eigen collectiewebsite en via Onsland.nl

Community archiving

Daarvoor is het belangrijk om de collectie goed te beschrijven. Om dat te doen wordt samengewerkt met oud-bewoners van woonoord Schattenberg. In verschillende community-archive-bijeenkomsten hebben mensen die zelf in Schattenberg gewoond hun ervaringen en kennis met ons gedeeld, waardoor wij beter zicht hebben gekregen op onze collectie én die kunnen verrijken met informatie over datering, plaatsen en personen. Tijdens die bijeenkomsten komen ook allerlei herinneringen en verhalen naarboven: ervaringen van verdriet en trauma, van slechte woonomstandigheden en van niet gehoord worden. Maar ook verhalen waarin nostalgie doorschemert, verhalen van een sterk gemeenschapsgevoel, van vrijheid en van trots. Naast de archiefcollectie willen we ook deze ervaringen verzamelen, documenteren en bewaren om ze een plek te geven in onze collectie en om de geschiedenis van woonoord Schattenberg te kunnen vertellen.

Meedoen

Bent u oud-inwoner van Schattenberg of heeft u op een andere manier een connectie met het woonoord en wilt u graag meedoen aan het beschrijven van onze collectie of wilt u uw ervaringen delen? Dat kan! Neem dan contact op met Muriël at Herinneringscentrumwesterbork.nl

Beluister meer verhalen over Woonoord Schattenberg

Ooggetuigen