Ga direct naar de content

Jan Toorop: een Indische identiteit die lang onzichtbaar bleef

Door Margot Stoové, lid Raad van Toezicht Indisch Herinneringscentrum (IHC), 18 februari 2026Wanneer we het hebben over Indische geschiedenis, denken we vaak aan verhalen die niet volledig zijn verteld. Aan stemmen die zijn weggevallen, aan identiteiten die tussen wal en schip raakten. Jan Toorop past in dat rijtje, al kennen we hem vooral als een van de grote kunstenaars van Nederland rond 1900. Minder bekend is dat hij in 1858 werd geboren in Poerworejo, op Java – en dat zijn Indische achtergrond lange tijd nauwelijks een rol speelde in hoe hij werd gezien en herinnerd. Ikzelf las in Trouw voor het eerst over zijn Indische geschiedenis. Ik zag zijn schilderijen meermaals, las over hem en wist dit niet. Dat vond ik confronterend.

Land van herkomst

groeide op in Nederlands-Indië/Indonesië en kwam pas als jonge tiener naar Nederland. Zijn deels Chinees/Javaamse afkomst werd in de kunstgeschiedenis vaak terloops genoemd, maar zelden serieus genomen als onderdeel van zijn identiteit. Alsof zijn kunstenaarschap volledig losstond van de wereld waarin hij werd geboren. Dat zegt misschien minder over Toorop zelf, en meer over hoe er lange tijd is omgegaan met Indische wortels: ze waren er wel, maar bleven onbesproken. Wie naar zijn werk kijkt, ziet geen letterlijke beelden van Indonesië. Geen palmbomen of rijstvelden, geen koloniale taferelen. En toch is er iets in zijn kunst dat schuurt, zoekt en zich onttrekt aan vaste kaders. Zijn lijnen zijn golvend en onrustig, zijn figuren vaak dromerig of mystiek. In zijn symbolistische werken lijkt hij voortdurend te balanceren tussen werelden – het aardse en het spirituele, het zichtbare en het onzegbare. Het is verleidelijk om daarin ook iets te herkennen van een Indische ervaring: het leven tussen culturen, tussen herkomst en bestemming.

1925

“Indië heeft veel voor mij betekend en kan niet meer uit mij worden weg gedacht, de grondslag van mijn werk is Oostersch”

Jan Toorop

Een extra perspectief


Misschien was Nederlands-Indië/Indonesië voor Toorop geen herinnering die hij letterlijk wilde of kon verbeelden, maar een innerlijk landschap. Iets dat meereisde, maar geen duidelijke vorm aannam. Zoals dat voor veel Indische Nederlanders later ook gold: de band met het land was voelbaar, maar moeilijk uit te leggen. Aanwezig, maar niet altijd erkend. Dat zijn Indische identiteit zo lang onbekend of onderbelicht bleef, past in een bredere geschiedenis van stilte. Pas de laatste jaren ontstaat er meer ruimte om te vragen: wat betekent afkomst eigenlijk? En wie bepaalt welke delen van een verhaal meetellen? Door Jan Toorop ook als Indisch kunstenaar te zien – of in elk geval als kunstenaar mét een Indische achtergrond – voegen we geen label toe, maar openen we een perspectief. Zijn werk krijgt er geen eenduidige verklaring door, maar wel meer gelaagdheid. En misschien is dat precies wat herinneren zou moeten zijn.

De tentoonstelling: De werelden van Jan Toorop is tot en met 10 mei 2026 te zien in Singer Laren.