Kassian Céphas, fotograaf tussen twee Werelden

Door Nienke Coers, 02 juli 2026Tussen 1871 en 1877 poseert Hamengkoeboewono VI, sultan van Yogyakarta, voor de camera. Op de foto zit hij op de Dampar Kencana, de historische gouden troon van het sultanaat. Naast hem staan verschillende objecten die gebruikt worden bij het ritueel pruimen van sirih (betelnoot). De sultan draagt traditionele Javaanse hofkleding en sieraden, maar op zijn borst zijn diverse Europese onderscheidingen gepind, waaronder die van de Orde van de Nederlandse Leeuw.

De sultan zit kaarsrecht en kijkt geconcentreerd voor zich uit. Portretten als deze werden dan ook niet vervaardigd om het individuele karakter van de geportretteerde te onthullen. Ze waren vooral bedoeld om status, waardigheid en legitimiteit uit te stralen. Binnen de vorstelijke cultuur van laatkoloniaal Java betekende dit het zorgvuldig verbeelden van een evenwicht tussen lokale Javaanse identiteit en een kosmopolitische, Europese oriëntatie. Door zich van beide registers te bedienen, konden dergelijke portretten zowel binnen Javaanse als binnen koloniale machtsstructuren gezag en prestige communiceren. Weinig fotografen wisten die balans zo overtuigend in beeld te brengen als , de eerste professionele fotograaf van Javaanse afkomst in Indonesië.

Hoffotograaf van Yogyakarta

Kassian Céphas wordt in 1845 geboren in Yogyakarta, in een periode waarin fotografie nog een relatief nieuw medium was dat in Nederlands-Indië vrijwel uitsluitend door Europeanen werd beoefend. Als Javaan leert hij het vak in de studio van de Vlaamse fotograaf , een van de belangrijkste fotografen van de kolonie. Via Van Kinsbergen komt Céphas in contact met het hof van Yogyakarta, dat hem in 1871 benoemt tot hoffotograaf.
Céphas heeft een unieke positie. Hij beheerst de Europese fotografische conventies, maar is tegelijkertijd vertrouwd met de culturele codes, rituelen en hiërarchieën van het sultanaat en de bredere Javaanse cultuur. Daardoor kan hij zich bewegen tussen verschillende werelden en deze ook visueel met elkaar verbinden. Gedurende tientallen jaren fotografeert hij de sultan en diens familie, maar legt hij ook ceremonies, hofrituelen en het leven in en rond de keraton – het paleis – vast.

Van hof naar heiligdom

Céphas’ uitzonderlijke positie blijft ook binnen Europese kringen niet onopgemerkt. In 1885 wordt op Java de Archaeologische Vereeniging opgericht, een organisatie die zich toelegt op het documenteren en bestuderen van Java’s historische monumenten. De oprichting valt samen met de ontdekking van het Boedhistische heiligdom de Borubudur. Céphas krijgt de opdracht om de honderdzestig reliëfs van de verborgen tempelvoet systematisch vast te leggen voordat deze, om conserveringsredenen, opnieuw worden afgedekt. De fotografische documentatie die hij hiervan maakt, vormt nog altijd een belangrijke bron voor onderzoekers. In de jaren daarna fotografeert Céphas ook andere archeologische vindplaatsen en monumenten op Java. In 1901 wordt Céphas’ bijdrage aan de documentatie en het behoud van Java’s culturele erfgoed officieel erkend met een lidmaatschap van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de toekenning van de gouden Eremedaille, verbonden aan de Orde van Oranje-Nassau.

Exotisme

De fotografie van Céphas valt bij het Europese publiek niet alleen in de smaak vanwege haar registrerende en documenterende functie. Ook zijn afbeeldingen van Javaanse cultuur – zoals traditionele dansvoorstellingen, hofceremonies en vrouwen in lokale kledij – zijn zeer populair. Dergelijke ‘exotische’ beelden van Java passen binnen een bredere koloniale beeldcultuur waarin de kolonie wordt voorgesteld als een fascinerende en
mysterieuze wereld. Javaanse tradities worden daarbij vaak zorgvuldig geënsceneerd, gestileerd of uit hun oorspronkelijke context gehaald, waardoor zij voor een Europees publiek vooral als esthetische en culturele curiositeiten konden functioneren. Dat zulke foto's zijn gemaakt door een fotograaf van Javaanse afkomst vergroot hun aantrekkingskracht nog verder: zij worden niet alleen gezien als beelden van het exotische, maar ook als ogenschijnlijk authentieke vensters op een voor Europeanen grotendeels onbekende wereld.

Vanuit zijn unieke positie tussen het Javaanse hof en de koloniale samenleving geeft Kassian Céphas vorm aan beelden die zowel de Javaanse cultuur registreren als tegemoetkomen aan Europese verwachtingen. Juist daardoor biedt zijn oeuvre vandaag niet alleen een waardevolle blik op het Java van de negentiende eeuw, maar ook op de complexe wisselwerking tussen fotografie, macht en representatie in de koloniale wereld.