Ga direct naar de content

Een passage naar Indië, de fotocollectie van Koninklijke Nedloyd

Door Irene Jacobs, Senior conservator Maritiem Museum Rotterdam, 04 februari 2026Door een waardevolle subsidie van het Programma Indisch Erfgoed Digitaal zijn in 2023-2024 ongeveer 15.000 foto’s, negatieven en dia’s gedigitaliseerd uit de zogenoemde Nedlloyd fotocollectie, die onderdeel is van de collectie van het Maritiem Museum Rotterdam. Koninklijke Nedlloyd is een grote Nederlandse rederij, ontstaan uit een fusie van scheepvaartbedrijven. De schepen van een aantal van deze rederijen varen tussen Nederland en Azië of binnen Azië: de (Koninklijke) Rotterdamsche Lloyd, Stoomvaart Maatschappij ‘Nederland’, Koninklijke Paketvaart Maatschappij, Java-China-Japan Lijn en de Koninklijke Java-China Paketvaart Lijnen (Royal Interocean Lines). De opnames hebben allemaal betrekking op Nederlands-Indië / Indonesië en Nederland en de reis hiertussen.

'Scheepvaartbril'

De foto’s zijn gemaakt met een ‘scheepvaartbril’. De bril stond decennialang op de neus van medewerkers van de rederijkantoren. Zij laten de foto’s maken of kopen ze van beroepsfotografen en particulieren met een duidelijk doel voor ogen: publiciteit! De foto’s – daterend van het derde kwart van de negentiende eeuw tot het derde kwart van de twintigste eeuw – laten de schepen zien (zowel van buiten als van binnen), de activiteiten aan boord én de bestemmingen waar ze naar toe varen. De mooiste foto’s worden gebruikt voor een breed scala aan folders en brochures, die geïnteresseerden moeten verleiden om met hún schepen (en niet die van een concurrent) mee te varen, of om passagiers aan boord te informeren tijdens de reis. Publiciteit was niet het enige doel, of in ieder geval niet het enige resultaat. In de collectie zijn ook foto’s bewaard gebleven van historische gebeurtenissen. Alle foto’s samen geven een heel divers beeld van de scheepvaartactiviteiten tussen Nederland, Nederlands-Indië/Indonesië en andere Aziatische landen.

Wat is er te zien?

Wat voor soort foto’s zitten er in de collectie? In eerste instantie afbeeldingen van de schepen zelf: in aanbouw, varend, liggend in een haven, ladend of lossend, maar ook de scheepsinterieurs variërend van grote eetsalons tot slaapzalen en hutten. Vervolgens een scala aan havengezichten in Indonesië, China en Japan, van het toenmalige Batavia (Jakarta) tot Hong Kong en Shanghai. En ook veel stadsgezichten: opnames van steden en plaatsen die de reizigers onderweg zowel in Azië als naar uit of Nederland aandeden. Deze haven- en stadsgezichten laten enkele van de vele gezichten zien van Nederlands-Indië/Indonesië.
Op de foto’s zijn niet alleen gebouwen en schepen, maar ook heel veel mensen te zien.

Wie zijn er te zien?

Wie staan er afgebeeld? Uiteraard de passagiers aan boord. Ze zijn gekiekt terwijl ze aan het eten zijn, bij feestelijkheden of bij speciale gebeurtenissen.
Een speciale groep geportretteerden vormen de ‘repatrianten’, de migranten die Indonesië tussen 1945 en 1968 verlaten om een bestaan in Nederland op te bouwen. Zo is er een indrukwekkende fotoserie van een bezoek aan de haven van in Egypte, halverwege de reis naar Nederland. De plaats waar men bijvoorbeeld winterkleding krijgt uitgereikt.
Verder staan er ook heel veel bemanningsleden op de foto’s, soms op de achtergrond maar vaak ook als hoofdonderwerp. Omdat onder de opvarenden veel Indonesische mannen en vrouwen zijn ook Staan zij ook op de foto. Het zijn de zogenaamde ‘’ en bedienend personeel. Niet alleen aan boord maar ook in de rederijkantoren in Azië werken veel lokale mensen, die ook op foto’s zijn vereeuwigd. Helaas zijn hun namen nooit genoteerd, zodat hun identiteit zonder onderzoek verborgen zal blijven. Dat geldt ook voor de vele vrouwen en mannen die te zien zijn op de haven- en stadsgezichten, waarop ze toevallig passeren of aan het werk zijn. Maar al weten we niet wie ze zijn, ze staan er wel op!

“Als derde generatie Indo is het waardevol alle gerelateerde informatie over mijn Nederlandse opa, die als KNIL-soldaat in 1935 naar Nederlands-Indië vertrok, op Onsland.nl te kunnen vinden. Maar zo ook mijn Indische overgrootmoeder, oma, oudtante en oudoom!”

Gwen de Bruijn, registrator bij het Maritiem Museum

Ataka

Na aankomst van de evacuees in de haven van Ataka, begeven zij zich naar de kledingloods

Aankomst in de haven van Ataka. Toegangscontrole voor de "winkelstraat" in het voorzieningskamp

Aankomst in de haven van Ataka. Bedrijvigheid bij de damesafdeling in het voorzieningskamp

Een kijkje van een gedeelte van de voorraden, opgeslagen in het voorzieningskamp van Ataka

De aankomst van een trein in de haven van Ataka, nadat de passagiers van kleren waren voorzien

Het m.s. "SIBAJAK" in de haven van Ataka

Hierin schuilt een van de vele redenen voor het museum om mee te doen aan Ons Land. Want niet alleen is de fotocollectie zo voor iedereen veel toegankelijker, en geven de foto’s letterlijk gezicht aan mensen, schepen, havens en steden uit het verleden, de stille hoop bestaat dat mensen zichzelf, hun moeder, vader, oma of opa of een andere familielid op een van de foto’s herkennen! Hoe fantastisch zou dat zijn! Als dat gebeurt, laat u het mij dan weten?
i.jacobs@maritiemmuseum.nl
https://maritiemmuseum.nl
Maritiem Museum Rotterdam - Ons Land


Kalimas, de haven van Soerabaya, omstreeks 1929.