Ga direct naar de content
Bestuur en samenleving

Behandelen en bekeren, lepra en zending

Door Merel van Bijsterveld / Het Utrechts Archief, 21 augustus 2025Lepra is een aandoening die veel voorkomt in Indonesië. De ziekte zorgt onder andere voor het ontstaan van gevoelloze huidvlekken en het verzwakken van bepaalde spieren. Lepra is eeuwenlang gestigmatiseerd waardoor zichtbaar zieke mensen te maken krijgen met discriminatie en uitsluiting. In de koloniale tijd komt de ziekte al voor. Er bestaat dan nog geen medicijn tegen lepra. Patiënten worden uit angst voor besmetting vaak verstoten uit hun gemeenschappen. Zendelingen richten daarom leprozerieën op. Daar kunnen leprapatiënten samen leven, werken en ontspannen.

Het leven in leprozerie Huta Salem

Op 5 september 1900 wordt de leprozerie Huta Salem opgericht door zendelingen van het Rijnlands Zendingsgenootschap (Rheinische Mission). De leprozerie ligt ten zuiden van het Tobameer in het district Laguboti. Ook zendelingen van het Nederlandsche Zendingsgenootschap gaan er aan het werk. Al snel groeit het aantal inwoners. In 1908 wordt de 200ste patiënt opgenomen. Huta Salem ontwikkelt zich tot een echt dorp met onder andere een eigen kerk. Het genezen van lepra is in die tijd nog niet mogelijk zodat de nadruk ligt op het creëren van zo prettig mogelijke levensomstandigheden voor de patiënten. Ze slapen in gedeelde kamers, maar mogen wel een huisje op het erf inrichten waar ze zich overdag in kunnen terugtrekken.
De zendelingen hechten veel waarde aan wat zij ‘arbeidstherapie’ noemen. Ze vinden het belangrijk dat de inwoners van de leprozerie zoveel mogelijk zelfvoorzienend zijn. Het idee is dat men niet het gevoel krijgt compleet afhankelijk te zijn van anderen, maar juist kunnen bijdragen aan hun omgeving. Ze bereiden bijvoorbeeld hun eigen maaltijden. Later komt er in Huta Salem ook een werkplaats voor meubelmakers en een naaimachine. Op deze manier maken de inwoners hun eigen kleding, huisraad en kleine gebouwen.
Er is ook ruimte voor ontspanning in de leprozerie. Zo is er bijvoorbeeld een Bataks orkest aanwezig en is er gelegenheid voor sport en spel.

Muziek, sport en spel in de leprozie

Op foto’s is te zien hoe de bewoners van de leprozerie muziek maken. Ook is er de gelegenheid voor sport en spel. Inwoners doen bijvoorbeeld aan mastklimmen op het erf van de leprozerie.

Behandelen en bekeren

Het bieden van zorg is niet het enige doel van de zendelingen. Voor hen is de omgang met leprapatiënten ook een manier om mensen in contact te brengen met het christendom. De inwoners zijn verplicht om het doopsonderwijs bij te wonen. Bovendien zien sommigen het werk in Huta Salem als bewijs dat het christendom medemenselijker is dan andere geloven. Deze boodschap is vooral gericht aan mensen buiten de leprozerie. Sommige christenen spreken de verwachting uit dat moslims zich minderwaardig zullen gaan voelen als ze het werk van de christenen zien.

“Wat naastenliefde is, weet de Heiden noch de Mohammedaan. Meermalen worden melaatschen, die men moede is, in hunne hutten levend verbrand. De Rijnsche zendelingen verzamelen de ongelukkige lijders in asylen, waar zij naast lichamelijke verzorging den troost des Evangelies ontvangen."

Uit: Geïllustreerd zendingsblad voor het huisgezin

Huta Salem is niet de enige leprozerie in Noord-Sumatra. Ten noorden van het Tobameer ligt bijvoorbeeld Lao Si Momo. Deze leprozerie wordt in 1906 opgericht door het Nederlandsche Zendingsgenootschap. Schenkingen vormen een belangrijk deel van het inkomen. Zo kan er mede dankzij een gift van Koningin-Moeder Emma een nieuwe ziekenzaal gebouwd worden in Lao Si Momo, die uit dankbaarheid de Emma-zaal wordt genoemd.

Regels en weerstand

De bewoners van leprozerieën zoals Huta Salem moeten de regels van de zendelingen volgen. Er geldt bijvoorbeeld een verbod op trouwen in de leprozerie om het krijgen van kinderen te ontmoedigen. De angst is dat die kinderen dan vrijwel zeker ook besmet zouden raken. De zendelingen stellen dat een verbod op huwelijken tussen leprapatiënten ook de norm is onder de Batak zelf.
Eind jaren twintig leidt het huwelijksverbod tot een rel onder leiding van Ambrosius, een voormalig gouvernementsambtenaar die als leprapatiënt in Huta Salem terecht is gekomen. Hij ziet het verbod als onrechtmatig, zeker omdat inwoners van andere leprozerieën wel mogen trouwen. Na een mislukte ontsnappingspoging steekt Ambrosius de beheerder van Huta Salem in de borst en tracht tevergeefs brand te stichten. Vanwege aanhoudende onrust wordt de leprozerie uiteindelijk onder politiebewaking gesteld. Het huwelijksverbod blijft van kracht en tegenstanders moeten vertrekken.

Het leven in een leprozerie kent twee gezichten. Aan de ene kant krijgen verstoten mensen er de kans om een relatief normaal bestaan te lijden in een gemeenschap van lotgenoten. Daar staat tegenover dat ze zich moeten aanpassen aan de regels van zendelingen, zoals het huwelijksverbod en het verplichte dooponderwijs. Daarnaast zien sommige christenen de zorg voor leprapatiënten als een manier om de superioriteit van hun geloof te bewijzen. Met de tijd verandert het leven in de leprozerieën wel, zeker wanneer het mogelijk wordt om de ziekte met medicijnen te behandelen. Dat wordt tegenwoordig nog steeds gedaan in de inmiddels samengevoegde ziekenhuizen van Huta Salem (Huta Salem) en Lao Si Momo (Lau Simomo). Zo zet dit ziekenhuis de strijd tegen zowel de ziekte als het stigma door.

Foto's uit het archief van de Raad voor de Zending (Het Utrechts Archief)

Gastredacteur Merel van Bijsterveld is Projectmedewerker Informatieverrijking bij Het Utrechts Archief. Foto’s van de Raad voor de Zending inspireerde haar tot het schrijven van dit verhaal over leprozeriën op Sumatra.
Deze fotocollectie wordt bewaard bij Het Utrechts Archief https://hetutrechtsarchief.nl/collectie/609C5C3A8EDB4642E0534701000A17FD

Andere verhalen

Dubois,de Javamens en hetland van herkomst

HerinneringscentrumKamp WesterborkbewaartSchattenberg, Eencollectie dievertelt overtwintig jaarMoluks leven