Schoolplaat 124. Een veldhospitaal

Indonesia, omstreeks 1912

Een schoolplaat met een zwart-wit foto in een wit kader "124. Een veldhospitaal". Linksonder: "Kleynenberg & Co, Haarlem.” Aangekomen gewonden in hangbrancards worden door rodekruismedewerkers onderzocht bij een veldhospitaal. Op het open terrein staan een militaire ambulance met rodekruis vlaggen en een tentenhospitaal met patiënten op veldbedden en rodekruisverzorgenden. Bij de schoolplaten hebben een aantal hoogleraren en deskundigen uit die tijd toelichtende teksten geschreven. De toelichtende tekst bij deze afbeelding is van Prof. dr. A.W. Nieuwenhuis (op de foto staat hij voorover gebogen en praat met de patiënt): "Zoo ergens dan heeft de mensch zich in de tropen tegen den invloed van het klimaat en de daar heerschende ziekten te beschermen. Dat een Europeaan zich tegenwoordig in dit opzicht met zooveel meer gerustheid naar Nederlandsch-Indië begeven kan, is voor een groot deel toe te schrijven aan het diepere inzicht, dat de geneeskundigen ons in de laatste tientallen jaren in de ziekten en de voorwaarden voor gezondheid in de tropen verschaft hebben. Men is nu beter in staat, de goede maatregelen daarvoor te nemen. Om hiervan een sprekend voorbeeld buiten onzen Archipel te geven, diene het graven van het Panamakanaal, dat slechts door de Amerikanen is beëindigd kunnen worden, omdat het hun gelukte door gezondheidsmaatregelen en geneeskundige verpleging voor hun blank en gekleurd personeel een gezond arbeidsveld te maken, waar de Franschen door het moordend klimaat dit bij duizenden zagen te gronde gaan. Dat van het begin der aanwezigheid van Europeanen in den Archipel de gezondheidstoestanden een gewichtig deel der regeeringszorg uitmaakten, laat zich denken. In ons, Indië is gedurende de laatste eeuw de Militair-Geneeskundige Dienst daarbij zeer op den voorgrond getreden, wat wel aan zijn goede organisatie en zijn talrijkheid was toe te schrijven. Bij de Indische expedities zijn ziektetoestanden in den regel veel schadelijker dan de wapenen van den inlandschen vijand, zoodat men noodgedrongen daaraan meer ten koste legde dan voor de burgerlijke maatschappij, bij welke de groote talrijkheid der bevolking en het uitgestrekte gebied een afdoend ingrijpen bijna ondoenlijk maakten. Toch heeft zich in de tweede helft der vorige eeuw als onderdeel van den Militair-Geneeskundigen Dienst een Burgerlijk Geneeskundige Dienst ontwikkeld, die eerst sedert eenige jaren daarvan is losgemaakt en nu een zelfstandig bestaan voert. Beide diensten, vroeger onder een chef vereenigd, hebben in de bestrijding van infectieziekten, als pokken, cholera, malaria, hondsdolheid vooral en laatstelijk van pest, reeds zeer belangrijke uitkomsten kunnen bereiken. Naar aanleiding van deze plaat hebben wij ons evenwel meer in het bijzonder met den Militair-Geneeskundigen Dienst bezig te houden. Daartoe behooren de korpsen officieren van gezondheid, militaire apothekers en militaire paardenartsen, wier opleiding aan de Nederlandsche universiteiten en aan de veeartsenijschool te Utrecht geschiedt. Zooals bij zoovele diensten in Nederlandsch-Indië is het ook bij deze dikwijls niet mogelijk gebleken, in de behoeften aan artsen uit Nederland te voorzien en heeft men gediplomeerde artsen van andere naties in het korps opgenomen. Vooral in vroeger tijd, toen de burgerlijke geneeskundigen in Indië nog niet zoo talrijk waren, voorzagen deze militaire artsen naast hun dienst bij de troepen in het garnizoen of te velde ook voor een goed deel in de geneeskundige hulp voor particulieren. In de garnizoenen door geheel Indië, ook op kleine plaatsen, heeft men hospitalen en apotheken ingericht, die alleszins aan redelijke eischen voldoen. De groote militaire hospitalen, vooral de nieuwere, beantwoorden aan alle voorwaarden, die tegenwoordig aan ziekeninrichtingen gesteld worden. Door de zeer talrijke militaire expedities naar onherbergzame streken, vanwaar een snel vervoer van gewonden en zieken op de permanente hospitalen veeltijds niet mogelijk was, wordt aan den Militair-Geneeskundigen Dienst de verplichting opgelegd, zich zoodanig uit te rusten, dat de arts zich daarbij zelfstandig redden kan zonder veel aanspraak te maken op hulp ter plaatse. Veldhospitalen, die men mede kan voeren en overal opslaan, verder vervoermiddelen, die ook zonder wegen te gebruiken zijn, en beweegkracht, die daaraan beantwoordt, ziedaar eenige bijzonderheden van de Indischen-Militair Geneeskundigen Dienst te velde, zooals die op deze plaat voorkomen. In verband met het klimaat bestaat het hospitaal uit zeildoek, dat als tentdak met wanden tegen den wind opgespannen kan worden. Eenvoudige britsen van ijzer of ander materiaal vervaardigd, kunnen hier onder plaats vinden evenals verband- en andere tafels. De ziekenwagen op den achtergrond zal zeker alleen daar diens kunnen doen, waar als op Java de wegen in bevredigende: toestand verkeeren. Veel meer aan Indische toestanden aan gepast en overal te gebruiken zijn de draagbaren op den voorgrond, het oude model achter, het nieuwe voor. Beide bestaan uit een dikken, maar lichten bamboe al draagstang, waaraan achter een draagzeil, voor een draagraam met riemen is vastgemaakt. Vooral de eerste hebben gedurende lange tijden voor het vervoer van gewonden zieken en ook wel van overledenen dienst gedaan. Aangewezen als men op vele Indische terreinen is op drager als vervoermiddel voor alles, wat draagbaar is, hebben ook bij den geneeskundigen dienst te velde vooral dragers dienst moeten doen en wel de als zoodanig bijna niet te vervangen ‘kettingjongens’; zoo ook op deze plaat. Het zijn Inlanders, die veroordeeld zijn tot dwangarbeid in of buiten de ketting voor langer dan 1 jaar en dan buiten hun streek naar elders gezonden kunnen worden. Zij verrichten dien arbeid behoudens, uitzonderingen ten bate van het Gouvernement op vaste plaatsen, in mijnen, op militaire expedities enz. Men vindt ze dan ook in de gouvernementsgebouwen en -inrichtingen overgeheel Indië verspreid. Het hulppersoneel voor den geneeskundigen dienst wordt in 't algemeen uit het leger verkregen; zoools uit de plaat blijkt, is het in het gewone militair tenue gekleed behoudens een enkel distinctief, wat ook voor de artsen geldt. Dezen beginnen hunnen diensttijd in den rang van 1en luitenant; hier is een kapiteinarts bezig, den inlandschen soldaat in de draagbaar te onderzoeken."